सुरेन्द्र भण्डारी
झापा : आँखा उपचार सेवामा झापा देशकै प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ। जिल्लामा एक दर्जनभन्दा बढी आँखा अस्पताल सञ्चालनमा छन्। तीमध्ये बिर्तामोडमा मात्रै आठवटा आँखा अस्पताल रहेका छन्। आधुनिक उपकरण, अनुभवी नेत्र विशेषज्ञ र तुलनात्मक रूपमा सुलभ उपचार सेवाका कारण झापाका आँखा अस्पतालले स्वदेशी बिरामीसँगै विदेशी बिरामीलाई समेत आकर्षित गरिरहेका छन्।
नेपाल नेत्रज्योति संघको सञ्जालमा आबद्ध देशभरका २८ आँखा अस्पतालमध्ये करिब आधा झापामा रहेको जनाइएको छ। अस्पतालसँगै जिल्लाका विभिन्न स्थानमा आँखा उपचार केन्द्रसमेत सञ्चालनमा छन्। यसले झापालाई आँखा उपचारका लागि महत्वपूर्ण गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्याएको छ।
पछिल्लो समय नेपालमा आँखा उपचार गराउन आउने विदेशी बिरामीको सङ्ख्या बढेसँगै यस क्षेत्रबाट उल्लेख्य विदेशी मुद्रा आर्जन हुन थालेको छ। नेपाल नेत्रज्योति संघका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२र८३ मा संघअन्तर्गतका अस्पताल तथा उपचार केन्द्रले विदेशी बिरामीलाई सेवा दिएबापत डेढ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी विदेशी मुद्रा भित्र्याएका छन्।
आँखा उपचार सेवाले स्वास्थ्य क्षेत्रको विकासमा मात्रै नभई देशको अर्थतन्त्रमा समेत योगदान पुर्याउन सक्ने सम्भावना देखाएको छ। विशेषगरी झापामा केन्द्रित आँखा उपचार सेवाले जिल्लालाई स्वास्थ्य पर्यटनको गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने आधार तयार गरेको छ।
उपचारका लागि भारतसहित विभिन्न देशबाट बिरामी
नेपालका आँखा अस्पतालमा उपचार गराउन भारत, बङ्गलादेश, भुटानलगायत देशबाट बिरामी आउने गरेका छन्। छिमेकी मुलुकका बिरामीलाई लक्षित गर्दै उपलब्ध गराइने उपचार सेवाले नेपाली आँखा अस्पतालको पहुँच र आकर्षण विस्तार गरिरहेको छ।
अनुभवी नेत्र विशेषज्ञ, आधुनिक उपचार प्रविधि, आवश्यक उपकरणको उपलब्धता र तुलनात्मक रूपमा कम खर्चमा उपचार गर्न सकिने अवस्थाले विदेशी बिरामीलाई नेपालतर्फ आकर्षित गरेको बताइएको छ। आँखासम्बन्धी विभिन्न समस्या लिएर आउने बिरामीले परीक्षण, औषधोपचार तथा शल्यक्रियालगायत सेवा लिने गरेका छन्।
विदेशी बिरामीलाई गुणस्तरीय सेवा दिन सकिएमा आँखा उपचार क्षेत्रबाट विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने सम्भावना अझ बढ्न सक्छ। यसका लागि उपचारको गुणस्तर कायम राख्नुका साथै अस्पतालको क्षमता विस्तार र सेवामा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्ने देखिन्छ।
पाँच करोडभन्दा बढीलाई उपचार सेवा
नेपाल नेत्रज्योति संघको विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२र८३ सम्ममा संघको सञ्जालअन्तर्गतका अस्पताल तथा उपचार केन्द्रबाट नेपाली र विदेशी गरी कुल ५ करोड २ लाख ४८९ जनाले उपचार सेवा लिएका छन्। सोही अवधिमा ५६ लाख ५९ हजार ६२४ जनाको आँखाको शल्यक्रिया गरिएको संघले जनाएको छ।
आँखासम्बन्धी रोगको पहिचान, उपचार र शल्यक्रियामार्फत दृष्टि संरक्षणमा संघको सञ्जालले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। देशका विभिन्न स्थानमा आँखा अस्पताल तथा उपचार केन्द्र विस्तार हुँदा सर्वसाधारणलाई उपचार सेवामा पहुँच पुर्याउन सहज भएको छ।
यद्यपि, प्रस्तुत तथ्याङ्क आर्थिक वर्ष २०८२र८३ सम्मको समग्र विवरण भएकाले यसलाई झापाका अस्पतालको मात्रै उपलब्धिका रूपमा बुझ्न मिल्दैन। झापामा आँखा उपचार सेवाको विस्तार र विदेशी बिरामीको आकर्षण भने जिल्लाको स्वास्थ्य क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा देखिएको छ।
स्वास्थ्य पर्यटनबाट स्थानीय अर्थतन्त्रलाई टेवा
आँखा उपचारका लागि विदेशबाट आउने बिरामीले अस्पतालमा उपचार गराउँदा मात्रै खर्च गर्दैनन्। उनीहरूले होटलमा बस्ने, खाना खाने, यातायात प्रयोग गर्ने तथा अन्य सेवामा समेत खर्च गर्छन्। यसले अस्पतालबाहिरका व्यवसायलाई पनि लाभ पुर्याउन सक्छ।
विशेषगरी बिर्तामोडमा आँखा अस्पतालको सङ्ख्या उल्लेख्य रहेकाले उपचारका लागि आउने बिरामी र उनीहरूसँग आउने आफन्तका कारण होटल, यातायात, भोजनालय तथा अन्य सेवा व्यवसायमा आर्थिक गतिविधि बढ्ने सम्भावना छ। यसबाट स्थानीय रोजगारी सिर्जना र व्यवसाय विस्तारमा समेत सहयोग पुग्न सक्छ।
तर स्वास्थ्य पर्यटनबाट हुने आर्थिक लाभलाई व्यवस्थित रूपमा विस्तार गर्न उपचारका लागि आउने विदेशी बिरामीको सङ्ख्या, उनीहरूले गर्ने खर्च, बसाइ अवधि र स्थानीय अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभावसम्बन्धी तथ्याङ्क व्यवस्थित रूपमा सङ्कलन गर्न आवश्यक देखिन्छ।
स्वास्थ्य पर्यटनको सम्भावना उपयोग गर्नुपर्ने
झापामा आँखा उपचार सेवाको विस्तारसँगै यसलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा परिचित गराउने अवसर पनि बढेको छ। त्यसका लागि अस्पतालको भौतिक पूर्वाधार सुधार, आधुनिक उपकरणको निरन्तर व्यवस्थापन, दक्ष जनशक्तिको उपलब्धता र उपचार सेवाको गुणस्तर सुनिश्चित गर्नुपर्ने देखिन्छ।
त्यसैगरी, विदेशी बिरामीलाई उपचार प्रक्रिया सहज बनाउने, आवश्यक सूचना उपलब्ध गराउने, सेवा शुल्कमा पारदर्शिता कायम गर्ने र उपचारपछिको परामर्शलाई प्रभावकारी बनाउने विषयमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ।
स्वास्थ्य पर्यटनसम्बन्धी स्पष्ट नीति, अस्पतालबीच समन्वय र अन्तर्राष्ट्रियस्तरको सेवा मापदण्ड लागू गर्न सके झापाले आँखा उपचारको क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान थप बलियो बनाउन सक्छ। यसले विदेशी मुद्रा आर्जन बढाउनुका साथै स्थानीय व्यवसाय, रोजगारी र समग्र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकासमा योगदान पुर्याउने सम्भावना छ।
एक दर्जनभन्दा बढी आँखा अस्पताल र तिनका उपचार केन्द्रमार्फत सेवा विस्तार गरिरहेको झापाका लागि अब उपचार सेवा उपलब्ध गराउने केन्द्रका रूपमा मात्रै सीमित नरही गुणस्तरीय आँखा उपचारको भरपर्दो गन्तव्य बन्ने अवसर छ। त्यसका लागि सेवाको गुणस्तर, तथ्याङ्कमा आधारित योजना र दीर्घकालीन पूर्वाधार विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।
